Dlaczego trzeba chronić pszczoły? Zagrożenia, dane i sposoby pomocy

Pszczoły trzeba chronić, ponieważ to właśnie od nich zależy zapylenie większości głównych upraw roślinnych na świecie. Dane pszczelarskie z ostatnich sezonów pokazują straty rodzin pszczoły miodnej wyraźnie przekraczające dawną, typową normę 10–15%. Skala zjawiska różni się między krajami i sezonami, lecz trend pozostaje czytelny: rodziny pszczele mierzą się z rosnącą presją pasożytów, chemii rolniczej oraz zmieniającego się środowiska.

Co trzeci kęs jedzenia na Twoim talerzu pojawia się dzięki pracy owadów zapylających, choć rzadko zastanawiamy się, co się stanie, gdy w naszym otoczeniu zabraknie pszczół. Co realnie grozi przyrodzie – i nam – jeśli ich kondycja będzie nadal się pogarszać? W dalszej części tekstu znajdziesz konkretne dane, przyczyny zagrożeń oraz sposoby, dzięki którym każdy może pomóc pszczołom już dziś.

Czego dowiesz się z tekstu? W skrócie

Ten poradnik wyjaśnia, dlaczego pszczoły są kluczowe dla przyrody i rolnictwa oraz jak ograniczyć zagrożenia, które realnie wpływają na ich kondycję. Najważniejsze informacje:

• około 75% głównych upraw roślinnych na świecie zależy przynajmniej częściowo od zapylania przez zwierzęta, głównie owady;
• straty zimowe rodzin pszczoły miodnej w ostatnich sezonach przekraczają w wielu krajach 20%, podczas gdy dawna norma wynosiła 10–15%;
• do głównych zagrożeń należą warroza, pestycydy, utrata siedlisk i zmiany klimatu;
• każdy może ograniczyć zagrożenie, sadząc rośliny miododajne i wybierając miód od sprawdzonych pszczelarzy.

Jaką rolę pełnią pszczoły w zapylaniu roślin? Odpowiadają za dużą część naszej żywności

Pszczoły są uznawane za najważniejszą grupę wśród owadów zapylających – ich praca wpływa na bardzo dużą część produkcji roślinnej wykorzystywanej przez człowieka. Około 75% głównych upraw na świecie zależy przynajmniej częściowo od zapylania przez zwierzęta, w tym przede wszystkim przez owady. Ponadto blisko 90% dziko rosnących roślin kwiatowych zawdzięcza swój rozwój pracy zapylaczy, co ma ogromne znaczenie dla bioróżnorodności całych ekosystemów (ipbes.net). Wśród szerokiej grupy zwierząt zapylających to właśnie pszczoły, obok trzmieli i motyli, odgrywają najważniejszą dla człowieka rolę.

Wartość ekonomiczna zapylania przez owady dla światowej produkcji żywności została w 2008 roku oszacowana na około 153 mld euro rocznie – odpowiadało to 9,5% wartości światowej produkcji rolnej przeznaczonej na żywność (ufz.de). Nowsze szacunki mówią już o 235–577 mld dolarów rocznie (ipbes.net). Choć liczby pochodzą z różnych lat, obie wskazują na ten sam rząd wielkości – pszczoły świadczą jedną z najcenniejszych, a zarazem najmniej dostrzeganych usług, jakie przyroda świadczy rolnictwu.

Tabela 1. Znaczenie zapylania przez owady w liczbach. Źródła: ipbes.net, ufz.de

Czy kondycja rodzin pszczelich rzeczywiście się pogarsza? Dane przekraczają dawną normę

Tak, choć skala zjawiska różni się między krajami i sezonami. Dane pszczelarskie z ostatnich lat pokazują straty zimowe rodzin pszczoły miodnej przekraczające w wielu miejscach próg 20%, podczas gdy wcześniej za typowy uznawano poziom 10–15%. Warto podkreślić, że te liczby dotyczą konkretnie pszczoły miodnej hodowanej w pasiekach, nie ogółu dzikich gatunków zapylających.

Różnice regionalne bywają ogromne nawet w obrębie jednego kraju: w Holandii (wur.nl) zimą 2025/2026 najwyższe straty odnotowano w Groningen (ok. 41,5%), a najniższe w Overijssel (ok. 16,9%). Wyniki zmieniają się też z sezonu na sezon, przez co trudno wskazać uniwersalny poziom strat dla całej Europy.

Straty zimowe rodzin pszczoły miodnej w wybranych krajach i okresach:

• Holandia – 24% strat zimą 2025/2026, czwarty sezon z rzędu powyżej 20% (wur.nl);
• Szwajcaria i Liechtenstein – 18,9% strat zimą 2024/2025, wobec 14,9% rok wcześniej (wildbeimwild.com);
• Polska – średnio 12,2% strat zimowych w badaniu obejmującym sezony 2017–2022 (sciencedirect.com);
• 17 krajów UE łącznie – straty zimowe od 2% do 32%, zależnie od kraju i sezonu (journals.plos.org).

Co najbardziej zagraża pszczołom? Trzy kluczowe czynniki

Na kondycję rodzin pszczelich wpływają przede wszystkim pasożyty i choroby, chemia rolnicza oraz utrata dostępu do zróżnicowanego środowiska. Te trzy czynniki rzadko działają osobno, ponieważ osłabiona przez pasożyty rodzina znacznie gorzej znosi np. kontakt ze środkami ochrony roślin. Poniżej znajdziesz krótkie omówienie każdego z głównych zagrożeń.

1. Choroby pszczele, głównie warroza – czynnik osłabiający całe rodziny

Pajęczak Varroa destructor stanowi główny czynnik ryzyka strat zimowych, bo pasożytuje na pszczołach i przenosi groźne wirusy osłabiające całą rodzinę.

W pasiece, w której poziom warrozy nie był monitorowany przez cały sezon, zdarza się, że rodzina wchodzi w zimę już wyraźnie osłabiona, a wiosną ul jest opustoszały mimo odpowiednich zapasów pokarmu. Regularny monitoring i leczenie warrozy należą więc do podstawowych obowiązków każdego pszczelarza, niezależnie od wielkości pasieki.

2. Pestycydy i intensywne rolnictwo – mniej pożywienia i odporności

Środki ochrony roślin nie zawsze zabijają pszczoły od razu, ograniczają jednak ich zdolność do żerowania i orientacji w terenie, osłabiając rodzinę w dłuższej perspektywie.

Pszczelarze prowadzący pasieki w sąsiedztwie intensywnie opryskiwanych upraw zauważają wyraźny spadek aktywności pszczół już kilka dni po zastosowaniu środków ochrony roślin, co bezpośrednio przekłada się na mniejszą produkcję miodu. Problem pogłębiają monokultury rolne, ograniczające różnorodność dostępnego pożywienia i zawężające dietę całej rodziny.

3. Utrata siedlisk i zmiany klimatu – zagrożenia stworzone przez człowieka

Zanik naturalnych łąk kwietnych i urbanizacja przestrzeni ograniczają pszczołom dostęp do zróżnicowanego pożywienia przez większą część sezonu.

Zmiany klimatu dodatkowo przesuwają terminy kwitnienia roślin względem naturalnego rytmu aktywności pszczół, przez co owady są zaskakiwane brakiem pożywienia w kluczowych dla swojego rozwoju momentach. Nowym zagrożeniem staje się też szerszeń azjatycki, gatunek inwazyjny notowany coraz częściej w Europie Zachodniej i polujący na pszczoły w pobliżu uli.

Dlaczego wymieranie pszczół może zaszkodzić ludziom?

Wiele produktów, które dziś traktujemy jako oczywiste, silnie zależy od pszczół: migdały, jagody, kawa czy kakao należą do upraw najbardziej wrażliwych na brak zapylaczy. Ich cena i dostępność mogłyby się znacząco zmienić, gdyby populacje takich owadów nadal się zmniejszały.

Kategorie upraw najbardziej narażone na straty ekonomiczne przy spadku liczebności pszczół to owoce i warzywa oraz jadalne rośliny oleiste. Ponadto spadek liczebności zapylaczy przekłada się na uboższą bioróżnorodność całych ekosystemów, obejmującą także dzikie rośliny niezwiązane bezpośrednio z rolnictwem.

Tabela 2. Które kategorie upraw straciłyby najwięcej bez owadów zapylających? Źródło: ufz.de

Jak możesz pomóc pszczołom? Proste działania w zasięgu ręki

Kilka prostych, codziennych nawyków realnie zwiększa dostęp pszczół do pożywienia i miejsc schronienia. Nie musisz mieszkać na wsi ani prowadzić własnej pasieki, żeby wpłynąć na kondycję lokalnych owadów zapylających. Poniżej znajdziesz konkretne działania, które możesz wdrożyć już dziś, niezależnie od tego, czy masz ogród, czy tylko balkon.

• Masz balkon lub ogród? Posadź rośliny miododajne, np. lawendę, facelię czy koniczynę.
• Dbasz o przydomową zieleń? Ogranicz lub całkiem wyeliminuj pestycydy.
• Masz kawałek nieużywanego trawnika? Zostaw go nieskoszony jako schronienie dla pszczół i innych owadów zapylających.
• Chcesz zrobić więcej? Zamontuj domek dla pszczół samotnic.
• Robisz zakupy? Wybierzpolski miód i wesprzyj pszczelarzy świadomie dbających o swoje ule.

Jak pomóc osłabionej pszczole?

Najpierw sprawdź, czy pszczoła rzeczywiście potrzebuje pomocy – nieruchomy owad może jedynie odpoczywać albo ogrzewać się w chłodniejszy dzień. Jeśli znajduje się na chodniku, jezdni lub w innym niebezpiecznym miejscu, ostrożnie przenieś go za pomocą kartki albo liścia na pobliski kwiat obfitujący w nektar. Roślina stanowi lepszą pomoc niż dokarmianie, bo zapewnia pszczole naturalne pożywienie.

Gdy w pobliżu nie ma kwiatów, wyraźnie osłabionemu owadowi można jednorazowo podać jedną lub dwie krople roztworu przygotowanego z białego cukru i wody w proporcji 1:1. Umieść płyn na łyżeczce lub nakrętce obok głowy pszczoły, ale nie polewaj nim jej ciała ani skrzydeł. Nie używaj brązowego cukru ani miodu, który może zawierać drobnoustroje niebezpieczne dla innych pszczół.

Informacja do zapamiętania: roztwór z wody i cukru jest wyłącznie awaryjnym zastrzykiem energii, nie stałym sposobem dokarmiania owadów.

Jaką rolę w ochronie pszczół odgrywają pszczelarze? Codzienna opieka ma znaczenie

Codzienna praca pszczelarzy (kontrola zdrowia rodzin, zwalczanie warrozy i przygotowanie pasieki do zimy) w dużej mierze decyduje o tym, ile rodzin pszczoły miodnej przetrwa kolejny sezon. W Grupie Łysoń od kilku dekad współpracujemy z pszczelarzami, którzy dbają o ekologiczne siedliska i stosują przyjazne środowisku metody pozyskiwania miodu. Po wyjątkowo chłodnym i deszczowym lecie doświadczeni pszczelarze często decydują się na dodatkowe dokarmianie rodzin jeszcze przed nastaniem zimy, żeby zrekompensować niedobór naturalnego pożywienia.

Najważniejsze praktyki odpowiedzialnego pszczelarstwa:

• monitorowanie poziomu warrozy i stosowanie leczenia w odpowiednim momencie sezonu;
• ochrona matek pszczelich, dbających o siłę i witalność całej rodziny;
• kontrola zapasów pokarmu przed zimą;
• prowadzenie pasiek w miejscach z dostępem do zróżnicowanego pożytku, nie tylko monokultur.

Dane pszczelarskie podkreślają wyraźnie wyższą śmiertelność rodzin w małych, hobbystycznych pasiekach niż w pasiekach prowadzonych na dużą skalę (sciencedirect.com,journals.plos.org). Pokazuje to, jak dużą rolę w ochronie pszczół odgrywa doświadczenie profesjonalistów.

Czy wspieranie pszczelarstwa to tylko kupowanie miodu? Propolis, pyłek i wosk też mają znaczenie

Dobra kondycja pasieki przekłada się na jakość całego wachlarza produktów, jakie powstają w ulu, nie tylko na sam miód. Ta sama rodzina pszczela np. zbiera też propolis oraz produkuje pyłek kwiatowy i mleczko pszczele.

Tabela 3. Produkty pszczele i ich pochodzenie

Czy wiesz, że…? Świece z wosku pszczelego to jeden z ciekawszych sposobów wykorzystania budulca plastrów w ulu poza samą pasieką. Aby wyprodukować zaledwie 1 kg tego surowca, pszczoły muszą zużyć nawet kilka kilogramów miodu, co czyni go jednym z najcenniejszych „produktów ubocznych" ula. Takie świece płoną wolniej i czyściej niż te parafinowe, dzięki czemu stanowią naturalną alternatywę do domowego użytku.

Wnioski

Ochrona pszczół nie powinna być jednorazową akcją ani wyłącznie obowiązkiem pszczelarzy. Składa się na nią mnóstwo małych, codziennych wyborów: rośliny, które sadzimy na balkonie, nawozy, po które sięgamy w ogrodzie, czy miód, jaki ląduje na naszym stole. Pojedynczo niewielkie decyzje w skali całego społeczeństwa realnie przekładają się na kondycję rodzin pszczelich.

Polecamy zacząć od najprostszego kroku, czyli wyboru miodu i produktów pszczelich ze sprawdzonych, ekologicznych pasiek – w ten sposób wspierasz ludzi, którzy na co dzień troszczą się o zdrowie mieszkańców każdego swojego ula. Jeśli chcesz zrobić jeszcze więcej, posadź na balkonie na początek jedną roślinę miododajną. Każdy taki gest, choć drobny, realnie pomaga pszczołom przetrwać kolejny sezon.

FAQ – najczęstsze pytania o ochronę pszczół

Poniższe odpowiedzi rozwiewają najczęstsze wątpliwości dotyczące ochrony pszczół, choć nie zastępują specjalistycznej wiedzy pszczelarskiej.

Dlaczego pszczoły są ważne?

Pszczoły zapylają rośliny uprawne i dziko rosnące, umożliwiając im wytwarzanie owoców oraz nasion. W ten sposób wpływają na dostępność żywności dla ludzi, ale też podtrzymują całe łańcuchy pokarmowe, ponieważ owocami, nasionami i częściami roślin żywią się ptaki, ssaki oraz liczne bezkręgowce. Ponadto ich praca łączy funkcjonowanie dzikich ekosystemów z produkcją rolną, dlatego nie da się sprowadzić znaczenia tych owadów wyłącznie do powstawania miodu.

Co by się stało, gdyby nie było pszczół?

To scenariusz czysto hipotetyczny, inny niż opisane wcześniej, realne straty rodzin pszczoły miodnej. Modele ekonomiczne pokazują, że całkowity brak owadów zapylających nie zniszczyłby światowego rolnictwa, lecz podniósłby ceny żywności i przyniósł straty rzędu setek miliardów euro rocznie, zwłaszcza w przypadku owoców, warzyw, kawy czy kakao (ufz.de). Największym zagrożeniem pozostaje więc spadek liczby i różnorodności zapylaczy jako grupy, nie tylko kondycja samej pszczoły miodnej.

Czy człowiek może zastąpić pszczoły?

Człowiek może ręcznie przenosić pyłek między kwiatami, a w niektórych uprawach stosuje się również rozwiązania mechaniczne. Na dużą skalę takie działania pozostają jednak kosztowne, pracochłonne i trudne do przeprowadzenia, dlatego nie zastąpią różnorodnych owadów zapylających ani ich roli w ekosystemach.

Czy mieszkając w mieście, możesz realnie pomóc pszczołom?

Tak. Nawet niewielki balkon lub parapet z roślinami miododajnymi, np. lawendą czy facelią, realnie zwiększa dostęp miejskich pszczół i innych owadów zapylających do pożywienia, którego coraz bardziej brakuje wśród betonu i regularnie koszonych trawników. Warto też zrezygnować z pestycydów na własnym balkonie oraz wybierać miód od pszczelarzy prowadzących pasieki odpowiedzialnie – takie wsparcie działa niezależnie od miejsca zamieszkania.

Czy pszczoły miodne i dzikie są zagrożone w ten sam sposób?

Nie do końca. Pszczoła miodna jest gatunkiem hodowlanym objętym opieką pszczelarzy, którzy mogą aktywnie zwalczać warrozę, dokarmiać rodziny i kontrolować ich kondycję, dzięki czemu jej straty, choć wysokie, są stale monitorowane i częściowo ograniczane. Dzikie gatunki takiej opieki nie mają, a ich liczebność jest znacznie trudniejsza do zmierzenia. To właśnie one są lokalnie bardziej narażone na wyginięcie.

Dlaczego trzmiele również trzeba chronić?

Trzmiele są w stanie funkcjonować przy niższej temperaturze i słabszym świetle niż wiele innych owadów, dlatego zapylają rośliny także podczas chłodnych oraz pochmurnych dni. Owady te są szczególnie ważne dla takich upraw jak pomidory, papryka czy borówki.

Co dokładnie oznacza warroza i dlaczego jest tak groźna?

Warroza jest chorobą pasożytniczą wywoływaną przez pajęczaki Varroa destructor, które żerują na pszczołach i przenoszą groźne wirusy, osłabiając całą rodzinę. Nieleczona warroza należy do głównych przyczyn strat zimowych rodzin pszczoły miodnej, dlatego regularne monitorowanie jej poziomu i leczenie stanowi jeden z podstawowych obowiązków pszczelarza.

Czy pestycydy zawsze zabijają pszczoły od razu?

Nie zawsze. Część środków ochrony roślin nie zabija pszczół natychmiast, lecz ogranicza ich zdolność do żerowania, orientacji w terenie i powrotu do ula, finalnie mocno osłabiając rodzinę.

Jak herbicydy szkodzą pszczołom?

Herbicydy usuwają kwitnące rośliny uznawane za chwasty, które często stanowią ważne źródło nektaru i pyłku między okresami kwitnienia głównych upraw. Środki tego typu ograniczają więc ilość oraz różnorodność pożywienia, szczególnie na terenach zdominowanych przez monokultury.

Czy kupowanie miodu naprawdę pomaga pszczołom?

Pośrednio tak, choć to jedno z wielu możliwych działań, nie rozwiązanie problemu samo w sobie. Wybór miodu od pszczelarzy prowadzących pasieki odpowiedzialnie i ekologicznie wspiera utrzymanie zdrowych rodzin, jednak nie zastępuje innych form ochrony, takich jak ograniczenie pestycydów czy zachowanie zróżnicowanych siedlisk.

Jak założyć niewielką łąkę kwietną dla owadów zapylających?

Wybierz słoneczny fragment ogrodu i wysiej rodzime gatunki kwitnące kolejno od wiosny do jesieni, aby owady miały dostęp do nektaru oraz pyłku przez większą część sezonu. Taką łąkę koś rzadziej niż trawnik, pozwalaj roślinom wydać nasiona i zrezygnuj ze stosowania środków chemicznych.

Bibliografia:

1. https://www.wur.nl/en/news/almost-quarter-dutch-bee-colonies-did-not-survive-last-winter
2. https://www.ipbes.net/article/press-release-pollinators-vital-our-food-supply-under-threat
3. https://www.ufz.de/index.php?en=35639
4. https://wildbeimwild.com/en/winter-losses-in-bee-colonies-2024-2025-analysis-and-risk-factors/
5. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0167587724002897
6. https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371%2Fjournal.pone.0172591